Opening

De werkconferentie Aanval op de Uitval begint in een donkere zaal. Er klinkt muziek en een stem: “registreren, indiceren, financieren, evalueren, opereren, diagnosticeren”. Daarna vertelt de stem een verhaal, het verhaal van Hamed. Hamed is in 1994 met zijn moeder uit Iran gevlucht en in Nederland terechtgekomen. Hier haalde hij zijn vmbo-1 diploma. Daarna kwam Hamed in de problemen. Een jaar lang leefde hij op straat. Nu heeft hij wel een dak boven zijn hoofd gevonden, maar hij zou ook wel graag weer naar school gaan. Dat lukt hem niet. Nergens wordt hij toegelaten. Hamed heeft het gevoel dat hij op een rotonde zit, hij blijft hier maar op ronddraaien, maar een afslag vindt hij niet.

Na het verhaal van Hamed vertelt de stem nog twee verhalen. De eerste gaat over Maurits, een vader van vijf kinderen. Hij heeft veel schulden en erg weinig geld. Professionals om hem heen zeggen allemaal tegenstrijdige dingen tegen hem. Van de dokter mag hij niet werken, voor zijn uitkering moet hij werk zoeken, etcetera. Hij heeft het gevoel dat wat hij ook doet, er altijd wel professionals het niet eens zijn met zijn beslissing. Het laatste verhaal gaat over Berend. Berend is 45 en heeft een zoon die verslaafd is. Zijn vrouw heeft psychische problemen. Er zijn wel twintig instellingen bij het gezin betrokken, maar eigenlijk gaat het steeds slechter.

De drie verhalen zijn exemplarisch voor mensen met meerdere problemen. De werkconferentie gaat over hoe professionals met multiprobleemgezinnen om kunnen gaan en hoe zij zich bewegen binnen de regels en wetten die hun bewegingsruimte bepalen. Als metafoor voor deze bewegingsruimte wordt een donut gebruikt. Het gat in de donut is de bewegingsruimte die professionals hebben en de donut zelf staat symbool voor de wet- en regelgeving waardoor de bewegingsruimte bepaald wordt.“Waar bevindt u zich op deze donut?”.

Dan gaat de spotlight aan. Op het podium zitten vijf personen. Allen zijn dagelijks met multiprobleemgevallen bezig. Om de beurt vertellen ze over hun ervaringen en projecten. Een speciale school voor probleemjongeren in Eindhoven, straatwerk in Zaanstad, het MKB netwerkproject in Leiden enzovoort.

De spotlight gaat weer uit. In het donker vertelt de stem verder over Hamed. Hamed bevindt zich nog steeds op de rotonde. In één week is hij zowel uit huis gezet als dat hij huisarrest opgelegd heeft gekregen. Hij wilde niet naar de werkconferentie komen, maar heeft wel een brief gericht aan de aanwezige professionals geschreven. “Door een betonnen muur kun je niet kijken. Ga dus de straat op! Jullie hebben de macht om dingen te veranderen, doe dat dan ook!” is zijn belangrijkste boodschap.

Projectleider Nelleke Vedelaar vertelt dat de G27 drie jaar geleden startte met het project “Aanval op de Uitval’. In veertien gemeenten werd geëxperimenteerd met een nieuwe aanpak. In een zogeheten 'snelkookpansessie' worden alle betrokken instanties rond een concrete en bestaande casus bij elkaar gezet. Uit het oogpunt van bijvoorbeeld een verslaafde, kansarme jongere of een probleemgezin wordt gekeken naar de acties van de hulpverleners. Dat heeft ons geleerd over het belang van het centraal stellen van de eindgebruiker, het belang van maatwerk en samenwerking en van regie in de frontlijn. “Mensen met complexe problemen passen niet in algemene wet- en regelgeving en doelgroepenbeleid. Ze vormen uitzonderingen op de regels en hebben problemen op meerdere gebieden. Het resultaat daarvan is dat er teveel instanties zijn waarover de maatschappelijke verantwoordelijkheid is verdeeld. Deze instanties houden zich veelal bezig met deelterreinen en specifieke probleemgebieden waardoor de focus ontbreekt op de mens als geheel en de verbanden tussen de problemen van mensen. Nelleke nodigt de aanwezigen uit om vanuit de eigen praktijkervaring in de werksessies inzichten en oplossingen te delen.

Werksessies en speeddaten

In werksessies worden praktijkvoorbeelden besproken van hoe men met multiprobleemgevallen omgaat. Er is veel interactie tijdens de sessies. Mensen met verschillende professionele achtergronden gaan met elkaar in debat over de thema’s ‘maatwerk en samenwerking’, ‘regie in de frontlijn’, ‘de eindgebruiker centraal’ en ‘regels en wetten’. Veel vragen zijn er over de precieze werking van de voorbeeldprojecten. Er klinken kritische geluiden vanuit de deelnemers, maar vooral ook veel positieve reacties. Van elkaars ervaringen kun je leren.

Aan het eind van de sessies worden er Hartenkreten geformuleerd. Deze Hartenkreten bevatten de belangrijkste opgaven voor de toekomst.. Ze zijn daarna het uitgangspunt van het speeddaten. Tijdens het speeddaten vertelt elke deelnemer aan een, tot dan toe nog onbekende, over welke Hartenkreet hem of haar het meeste aanspreekt en wat na aanleiding van de besproken thema’s de volgende dag het eerste is wat hij of zij gaat doen.

Afsluiting

Arre Zuurmond is gespreksleider tijdens het afsluitende plenaire gedeelte. Hij vraagt verschillende mensen in de zaal naar hun gesprekken tijdens het speeddaten. Wat zijn de goede voornemens voor de volgende werkdag? Verschillende goede voornemens worden uitgesproken. Bepaalde voornemens komen vaker terug: De eerste is de eindgebruiker nog meer centraal te stellen, hiertoe moet er meer dialoog en verbinding zijn tussen de professionals en de zorgbehoevende mensen. Een tweede voornemen is om het persoonlijke netwerk actiever te gebruiken in de dagelijkse praktijk en deze ook niet af te schermen, maar juist open te stellen voor anderen. Tot slot is er het voornemen om ruimte te zoeken binnen bestaande regels, protocollen en wetgeving om daarmee de problemen van mensen effectief aan te kunnen pakken.

Dan is het woord aan Albert Jan Kruiter, een van de auteurs van het boek ’de Rotonde van Hamed’. Hij vertelt dat het boek vooral vanuit de belevingswereld van de mens is geschreven. Het blijkt dat veel dingen die van bovenaf besloten worden niet altijd goed overkomen op de mensen die met de besluiten in de uitvoering te maken hebben. Hij stelt dat er dus een groot verschil is tussen de systeemwereld van de professionals en de leefwereld van de cliënten. Volgens Albert Jan ontstaat innovatie in beleid door creatief om te gaan met regels en protocollen. In het zoeken van de ruimte ontstaan effectieve oplossingen. Oplossingen van de problemen zoals die van Hamed moeten over de verschillende partijen heen gevonden worden. De verschillende organisaties moeten samenwerken om daadwerkelijk op de problemen van mensen in te kunnen spelen. Bij deze samenwerking moet de eindgebruiker steeds centraal staan.

Vervolgens is het woord aan Roel Sluiter, wethouder van Leeuwarden en bestuurlijk voorzitter van het vervolg op Aanval op de Uitval, het leer- en uitvoeringstraject ‘Wijkontwikkeling op maat – regie en resultaat op straat’. “De conclusies van de onderzoekers hebben mij verrast”, aldus wethouder Sluiter. “Ik begrijp best dat hulpverleners zich in complexe en onzekere situaties vasthouden aan regels. Maar het kan niet zo zijn dat zij blijven werken vanuit het principe ‘wij hebben een aanbod, daar passen wij uw probleem wel op aan’. hulpverleners verdienen steun als ze de oogkleppen van het eigen organisatiebelang afzetten. Sluiter prijst de schrijvers van het boek. “Naast een analyse van de hindernissen presenteren ze ook een ideaalmodel voor dienst- en hulpverlening aan mensen met meerdere problemen. Daar kunnen we allemaal van leren en bovendien meteen mee aan de slag.” Sluiter vertelt dat door de G27, in samenwerking met Nicis Institute en het programmadepartement Wijken, Wonen en Integratie, een leer- en uitvoeringstraject aan steden aangeboden wordt waarin de opgedane lessen van Aanval op de Uitval centraal staan en waarin handvatten worden aangeboden om complexe wijkgerichte vraagstukken aan te pakken. Alle steden worden uitgenodigd om hieraan, samen met belangrijke samenwerkingspartners, deel te nemen. In dit leer- en ontwikkeltraject op maat zal gewerkt worden aan het doorbreken van barrières in concrete stedelijke vraagstukken. 

Tot slot krijgt Frank Kerckhaert, burgemeester van Hengelo en afscheidnemend bestuurlijk voorzitter Aanval op de Uitval, het woord. Hij biedt de publicatie ‘De Rotonde van Hamed’ aan Annemieke Roessen, directeur stad en regio van het Ministerie van VROM, aan. Hij heeft voor het ministerie drie tips. In de eerste plaats stelt hij dat de politiek in haar beleidsvorming rekening moet houden met de diversiteit van de bevolking. Met verschillende groepen mensen moet men op een andere manier omgaan. Ten tweede benadrukt hij dat het goed is dat het grotestedenbeleid een vervolg kent, maar dan wel in een veranderende vorm. De uitkomsten van onder andere Aanval op de Uitval kunnen het ministerie handvatten bieden voor de aanpassing van dit beleid. De laatste tip die Frank Kerckhaert voor het ministerie heeft is dat zij moet zorgen dat gemeenten elkaar blijven treffen. Van elkaars ervaringen kunnen gemeenten veel leren.

Als afsluiting reageert Annemieke Roessen op deze drie punten. Ze zegt dat ze als ministerie niet star zullen zijn en openstaan voor veranderingen in het beleid. Als het echt nodig is kunnen regels zeker versoepeld of verandert worden. Minister Vogelaar heeft laten weten enthousiast te zijn over de resultaten van Aanval op de Uitval. Zei is voorstander van het voortzetten van dit soort onconventionele aanpakken waarbij mensen centraal staan en samenwerking en maatwerk resultaat op leveren in de uitvoeringspraktijk van steden en wijken. Om deze reden ondersteund zij het vervolg op Aanval op de Uitval ‘Wijkontwikkeling op maat – regie en resultaat op straat’.